Αρχαία Δολίχη

Η Δολίχη ήταν σπουδαία πόλη της ορεινής (βόρειας) Περραιβίας και πόλη της αρχαίας Περραιβικής Τριπόλεως μαζί με την Άζωρο και το Πύθιο.

Η ιστορική διαδρομή του ονόματος Δολίχη

Η πρώτη ονομασία της πολίχνης που χτίστηκε πιθανότατα στην αριστερή όχθη του ποταμού Ευρώπου (Τιταρήσιου) ήταν Δολίχη και ανήκε διοικητικά στην Περραιβική Τρίπολη. Ο κάτοικός της ανάλογα με το φύλλο ονομαζόταν Δολιχεύς ή Δολιχαία, κατά το νεοελληνικό Δολιχιώτης – Δολιχιώτισσα. Δεν γνωρίζουμε το όνομα του οικιστή ούτε την ακριβή ημερομηνία θεμελίωσής της. Την εποχή της Ρωμαιοκρατίας ονομαζόταν Dolichae (Ντολίχε). Στους Βυζαντινούς χρόνους ονομαζόταν  Δολίχη, ενώ επί  Τουρκοκρατίας Δούχλιστα, Ντούχλιστα ή Τούχλιστα κατά παράφραση της αρχικής της ονομασίας. Το σημερινό χωριό απέκτησε και πάλι το όνομα Δολίχη το 1914. (Σελ. 13-14) (βλ. Λιόλιος, Θ.)

Η προέλευση του ονόματος

Υπάρχουν αρκετές πιθανές εκδοχές σχετικά με  την προέλευση του ονόματος Δολίχη:

α)  Από το αγώνισμα δρόμου των Ολυμπιακών Αγώνων, Δόλιχος. Τα αγωνίσματα των δρόμων είχαν σπουδαία  θέση στο πρόγραμμα των αρχαίων αγώνων. Από αυτά το λεγόμενο στάδιο ή στάδιος δρόμος, δηλαδή μία απλή διαδρομή από τη μία άκρη του σταδίου στην άλλη, ήταν ένα από τα πλέον συναρπαστικά αθλήματα στην αρχαία Ελλάδα. Το μήκος του δρόμου αυτού διέφερε από στάδιο σε στάδιο. Στην Ολυμπία ήταν 192.27 μ., στην Επίδαυρο 180 μ., στους Δελφούς 177.50 μ., στην Πέργαμο 210 μ., κλπ. Γενικά το ελληνικό στάδιο ήταν σχήματος παραλληλόγραμμου, μήκους 200 περίπου μέτρων και πλάτους περίπου 30 μέτρων. Όλοι οι δρόμοι των οποίων το μήκος ήταν δύο ή περισσότερα στάδια, ονομαζόταν κάμπειοι, λόγω του γεγονότος ότι όλοι οι αθλητές έπρεπε να στρίψουν γύρω από έναν στύλο, τον καμπτήρα. Ένας κάμπειος δρόμος ήταν και ο δόλιχος, ο οποίος θεωρούνταν ο μεγαλύτερος που έτρεχαν οι αθλητές μέσα στο στάδιο. Η απόσταση που διέτρεχαν οι αθλητές δεν ήταν η ίδια σε όλους στους αγώνες, δεδομένου ότι σε στους ήταν 7 στάδια, σε στους 10, 12, 20 ή 24, δηλαδή από 1.300 – 4.600 περίπου μέτρα. Είναι πολύ πιθανό ότι στην Ολυμπία οι δολιχοδρόμοι έτρεχαν 24 στάδια.

 β)  Από τον ήρωα και ηγεμόνα στους Ελευσίνας Δόλιχο, στον οποίο η θεά Δήμητρα δίδαξε τη λατρεία της όταν περιπλανώμενη έφθασε εκεί, όπως αναφέρει ο Όμηρος στον Ύμνο της Δήμητρας.

γ) Από το αρχαιοελληνικό επίθετο Δολιχός, Δολιχή, Δολιχόν, που σημαίνει μακρός, επιμήκης || μακροχρόνιος || ανιαρός, κουραστικός.

 δ) Με το όνομα Δολίχη (εκτός από την αρχαία πολίχνη στους Περραιβίας) συναντάμε τρία επιμήκη νησιά και μία ακόμη πόλη.  Είναι το αρχαίο όνομα του νησιού των Κυκλάδων Ικαρία. Άλλη ονομασία του νησιού Τάφος (το σημερινό Μεγανήσι) που βρίσκεται νοτιοανατολικά της Λευκάδας. Νησί της Ακαρνανίας, ανατολικά της Κεφαλονιάς, στην εκβολή του Αχελώου. Σήμερα δεν υπάρχει. Πόλη της Συρίας στην περιοχή της Κομμαγηνής, επί της Γερμανικίας οδού κατά τον ποταμό Ευφράτη. Ιδρύθηκε την εποχή των διαδόχων του Μ. Αλεξάνδρου και επί των Ρωμαίων αυτοκρατόρων εξέδωσε νόμισμα. Σ’ αυτή λατρεύονταν ο Δολιχηνός Ζευς του οποίου υπήρχε σπουδαίος ναός. Διέθετε επίσημα θερμά λουτρά4, ενώ στα χριστιανικά χρόνια  υπήρξε έδρα επισκοπής. Εκτός αυτών Δουλίχιον αποκαλούνταν και το νησί Κακάβα κοντά στο ακρωτήριο Σκάλα ( το νησί αυτό σήμερα δεν υπάρχει, επειδή έχει καλυφθεί από τη θάλασσα). Επίσης Δουλίχιον αποκαλούνταν εκείνο το μέρος στους Κεφαλονιάς που βρίσκεται πολύ κοντά στο νησί Σάμη (Β 625, π 24).

ε) Η Εύβοια κατοικήθηκε στο τέλος της Νεολιθικής Εποχής. Ευρή­ματα που ανάγονται στην 3η χιλιετία π.Χ. δείχνουν πως οι περισσό­τεροι οικισμοί της ήταν τότε συγκεντρωμένοι στο κέντρο του νη­σιού και στις δυτικές ακτές του. Την περίοδο εκείνη είχε αναπτύξει το εμπόριο με τις Κυκλάδες. Την 2η χιλιετία π.Χ. εμφανίζονται πολλοί μυκηναϊκοί οικισμοί. Ο ‘Όμηρος αναφέρει την Εύβοια με το όνομά της, παρόλο που το νησί είχε παλαιότερα και άλλα ονόματα όπως Μάκρη και Δολίχη. Αναφέρει επίσης ότι έλαβε μέρος στον Τρωικό πόλεμο (12ος αι. π.Χ.). Στο τέλος της 2ης χιλιετίας π.Χ. ήρθαν στο νησί Θεσσαλοί και Δρύ­οπες που εγκαταστάθηκαν κυρίως στη βόρειο και νότιο Εύβοια αντί­στοιχα για να επακολουθήσουν οι ‘Ιωνες και οι Δωριείς. Τη μεγαλύτερη ακμή στην ιστορία της γνώρισε η Εύβοια τον 8ο και 7ο αι. π.Χ. Η Εύβοια είναι συνδεμένη ιστορικά από τους αρχαιότατους χρόνους με την υπόλοιπη Ελλάδα. Το αρχικό της όνομα ήταν Μάκρις ή Δολίχη, από το μακρύ της σχήμα. Αργότερα, όταν πέρασαν στην Εύβοια, προερχόμενοι από τη Στερεά Ελλάδα, οι Άβαντες και οι Κουρήτες την ονόμασαν Αβαντίδα.Το βόρειο τμήμα το κατοίκησαν οι Έλλοπες και οι Ιστιαίοι, γι’ αυτό την ονόμασαν και Ελλοπία. Αργότερα, όπως αναφέρει και ο Όμηρος, την ονόμασαν Εύβοια, από τα πολλά βόδια που έτρεφαν οι κάτοικοι. Στο νότιο τμήμα εγκαταστάθηκαν οι Δρύοπες που κατέβηκαν από την Οίτη και έχτισαν την Κάρυστο, τα Στύρα και το Δυτό.

 στ) Από το γένος φυτών δόλιχος της οικογένειας των χεδροπών στους φυλής των φασολιών (ψυχανθών). Κυριότερα είδη είναι τα εξής: δόλιχος ο κοινός, δόλιχος ο λοβός, δόλιχος ο μελανόφθαλμος, δόλιχος ο διανθής και δόλιχος η σόγια.

ζ) Από το γένος των εντόμων δόλιχος. Πρόκειται για κολεόπτερα στους ομοιογένειας των καραβιδών. Οι δόλιχοι είναι κάνθαροι ευμεγέθεις και ζουν κατά προτίμηση στα σιτηρά.

η) Από το επίθετο δολιχοκέφαλος (δολιχός = μακρύς + κεφαλή). Πρόκειται για μορφή κρανίου, κατά την οποία η προσθιοπίσθια διάμετρος είναι πολύ μεγαλύτερη από την εγκάρσια. Συνώνυμο επίθετο είναι ο μακροκέφαλος.

θ)  Ο Όμηρος αναφέρει αρκετές φορές στην Οδύσσεια και μία φορά στην Ιλιάδα το νησί του Ιονίου Δουλίχιο. Το Δουλίχιο βρισκόταν κοντά στην Ιθάκη, αλλά μέχρι σήμερα δεν έχει ταυτιστεί με βεβαιότητα. Το νησί Δουλίχιον βρισκόταν νοτιοανατολικά της Ιθάκης και κατά τον Όμηρο ανήκε στους Εχινάδες (συστάδα νησιών στα δυτικά παράλια της Αιτωλίας) και κατοικούνταν από τους Επειείς (σύμφωνα με τη μυθολογία ο ομηρικός ήρωας Επειός ήταν ο κατασκευαστής του δούρειου ίππου). Στη ραψωδία ξ 336 μνημονεύεται ο βασιλιάς του Δουλιχίου Άκαστος. Από το Δουλίχιον οδήγησε πολεμιστές στην Τροία ο Μέγης. Κατά τον Στράβωνα το Δουλίχιον είναι το νησί Δολίχη.

Το πιθανότερο είναι η αρχαία πολίχνη να απέκτησε το όνομά της  από το επίθετο δολιχός-δολιχή-δολιχόν, λόγω της μακρόστενης πολεοδομίας της κατά μήκος του ποταμού Τιταρήσιου ή από το επίθετο δολιχοκέφαλος, λόγω στους μορφής του κρανίου των κατοίκων της. Λιγότερο πιθανό είναι να απέκτησε το όνομά της από το αγώνισμα δόλιχος, μιας και δεν γνωρίζουμε κάποιον κάτοικός της που να διακρίθηκε στο αγώνισμα αυτό. Άλλωστε οι αρχαίοι Έλληνες δεν κρατούσαν ή κατέγραφαν τις επιδόσεις των αθλητών τους, με σκοπό να τις συγκρίνουν με άλλες. Η τέλεση του αγωνίσματος στην Περραιβική Τρίπολη ή στην ευρύτερη περιοχή στους Περραιβίας δεν αναφέρεται σε καμία αρχαία πηγή. Αποκλείεται το ενδεχόμενο να προήλθε το όνομά της από τον ηγεμόνα στους Ελευσίνας Δόλιχο, του οποίου η σχέση  με τη Δολίχη είναι μάλλον απίθανη. Επίσης θα πρέπει να αποκλείσουμε την προέλευση του ονόματος από το φυτό ή το έντομο δόλιχος. (Σελ. 76-60)

Στην Αρχαιολογική Εφημερίδα -1923, σελ 136- ο αρχαιολόγος Αρβανιτόπουλος θεωρεί τη θέση της αρχαίας Δολίχης στη σημερινή της θέση και μέχρι τη θέση “Καστρί”. Το όνομα της το οφείλει πιθανόν στη στενόμακρη έκταση της. Οριστικοποιεί μάλιστα αυτή τη θέση και στα Π.Α.Ε. 1914 σελ 205. Και ο εκ Βόλου Γεωργιάδης που ερεύνησε και μελέτησε την Θεσσαλία και ιδιαίτερα την Περραιβική Τρίπολη, δέχεται ότι η Δολίχη πρέπει να ήταν στη σημερινή της θέση, γιατί κατά το 1870 που επισκέφθηκε την περιοχή, συνάντησε λείψανα τειχών απροσδιορίστου εποχής στο στεφάνι του λόφου του Προφήτη Ηλία. (βλ. Λιόλιος, Θ.)

Στο χώρο της Δολίχης και του Πυθίου μέχρι την “Τοπόλιανη ή Τριπόλιανη”, έχουν βρεθεί αρκετά αρχαιολογικά ευρήματα και πλήθος πλακών, με ανάγλυφες παραστάσεις και επιγραφές.

Παρακάτω ορισμένα από τα αρχαιολογικά ευρήματα της Δολίχης, όπως παραθέτει  στο βιβλίο του ο κ. Σπυρ. Αντ. Μπούμπας “Το Περραιβικόν γένος και ο Όλυμπος”
Επιτύμβιο ανάγλυφο Δολίχης του 1ου αι. μ.Χ. που αντιστοιχεί στην υπ’ αριθμ. 370/Α.Ε. 1923 επιγρ. σελ 138. Αποτοιχίστηκε από την εκκλησία της Δολίχης. Ανάγλυφο που βρέθηκε στη Δολίχη και αντιστοιχεί στην υπ. αριθμ 386δ /Α.Ε. 1923 επιγραφή σελ 158. Ανάγλυφο που βρέθηκε στη Δολίχη και αντιστοιχεί στην υπ’ αριθμ. 386ε/ Α.Ε. 1923 επιγραφή, σελ 160.

Είναι τμήμα από λευκόφαιο μάρμαρο που είναι κομμένο στα δύο. Το άνω τμήμα καταλήγει σε τριγωνικό αέτωμα που στο κέντρο έχει ανάγλυφη την κεφαλή Μέδουσας, με πυκνή κόμη. Κάτωθι δε αυτής τη γραφή: “ΕΥΦΟΡΟΣ, ΜΕΝΑΝΔΡΟΥ” Χαμηλότερα έπειτα από διακοσμητικές παραστάσεις, δείχνει κεφαλή γυναικός που φέρνει στην κεφαλή της ριγμένο ιμάτιο σαν πέπλο. Το άλλο τμήμα έχει την επιγραφή: “ΠΟΛΥΞΕΝΑΝ ΕΥΗΘΙΔΟΥ ΘΥΓΑΤΕΡΑ ΓΥΝΑΙΚΑ ΔΕ ΕΥΑΤΟΥ ΤΥΝΒΩ ΚΑΙ ΣΤΗΛΗ ΤΟΥΤΟ ΓΕΡΑΣ ΕΣΤΙ ΘΑΝΟΝΤΩΝ” Πρόκειται περί στήλης φαιού μαρμάρου που στο επάνω μέρος του, εντός κορνιζομένου δι’ αναγλύφων παραστάσεων ημικυκλίου, εικονίζεται καφαλή μέδουσας με πλούσιαν κεχωρισμένην κόμην. Κάτωθεν δε αυτής επί οριζοντίου χώρου είναι η γραφή: “ΑΝΔΡΑ ΦΙΑΛ ΔΗΜΟΦΙΛΟΝ ΗΡΩΑ ΣΥΝ ΑΥΤΟΒΟΥΛΩ ΤΕΚΝΩ* ΗΡΩΕΣ ΧΡΗΣΤΟΙ ΧΑΙΡΕΤΕ ΠΑΝΤΟΤ’ ΕΜΟΙ ΘΝΗΣΚΩ ΜΗΤΕΡ ΕΤΩΝ ΕΞ ΚΑΙ ΔΕΚΑ ΗΜΕΡΩΝ” Κάτω από την επιγραφή σε ορθογώνιο πλαίσιο, εικονίζονται σε ανάγλυφη μορφή και σε αρκετή καλή κατάσταση, αριστερά ιππέας με πώγωνα και κοντό δόρυ, ενώ δεξιά κατέναντι αυτού επί ίππου νεανίας. Στα πόδια του ίππου του ανδρός, φαίνεται να συντρέχει σκύλος, ενώ κάτω από τα πόδια του μικρού εικονίζεται αγριόχοιρος. Στο ενδιάμεσο των ιππέων, εικονίζεται ανάγλυφη παράσταση κορμού δέντρου που είναι περιζωμένος με δικέφαλο φίδι. Ο αρχ. Αρβανιτόπουλος ανάγει αυτό το έργο γύρω στον 2ο αι. μ.Χ.. Πρόκειται για στήλη από λευκό και γυαλιστερό μάρμαρο που στο άνω μέρος καταλήγει σε τριγωνικό αέτωμα με γράμματα, κάτω δε από αυτό κι εντός τετραγώνου πλαισίου, εικονίζει σε ανάγλυφη μορφή, ιππέα γυμνό που μόνο στο επάνω μέρος φαίνεται ν’ ανεμίζει κακότεχνα η χλαμύδα. Το άλογο φαίνεται να τρέχει, ενώ ο ιππέας κρατεί στο δεξί του χέρι ακόντιο. Μπροστά του ίσταται η ΑΡΤΕΜΩ και ενδιάμεσα εικονίζεται το δέντρο με το ιερό φίδι. Θα πρέπει να έχει χαραχθεί γύρω στο 150 π.Χ.Στο επάνω μέρος είναι χαραγμένα τα γράμματα: “ΑΡΤΕΜΩ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ ΤΟΝ ΕΑΥΤΗΣ ΥΙΟΝ ΗΡΩΑ”

Έτσι, η Δολίχη στην αρχαιότητα, πιθανότατα, βρισκόταν στη σημερινή της θέση και εκτεινόταν στη νοτιοδυτική πλευρά του Αϊλα μέχρι και το Καστρί, με την ακρόπολη της στο κωνικό ύψωμα του Αϊλιά. Εκεί φαίνεται και το χαρακτηριστικό «στεφάνι» γύρω από την κορυφή του Αϊλιά. Εξάλλου, και το γεγονός ότι μέχρι σήμερα αποκαλείται «στεφάνι» δείχνει εκεί την ύπαρξη κάστρου. Ίσως λόγω του ιδιαίτερου κλίματος (απότομες μεταβολές της θερμοκρασίας) να έσπασαν και να θρυμματίσθηκαν τα ασβεστολιθικά πετρώματα ή το υλικό του κάστρου να χρησιμοποιήθηκε για νεότερες οικοδομές. Ωστόσο, οι αλλεπάλληλες εχθρικές εισβολές ίσως να συντέλεσαν στην καταστροφή του.

Στους πρόποδες του Αϊλιά μέχρι τη δεκαετία του ΄70, όπως και στην περιοχή «Γερανός» (στο χώρο όπου βρίσκεται σήμερα χτισμένος ο Ναός του Αγίου Δημητρίου), αλλά και σε άλλες περιοχές της Δολίχης υπήρχαν μεγάλες πηγές νερού. Ο Ι.Ν. Της Θείας Μεταμορφώσεως του Σωτήρος είναι κτισμένος πάνω σε αρχαία λουτρά κάτι που ενισχύει την ύπαρξη πολλών πηγών. Και όλα τα παραπάνω δείχνουν ότι η αρχαία Δολίχη θα πρέπει να καταλάμβανε τη σημερινή της θέση. Στην περιοχή “Γερανός” μάλιστα υπήρχε οργάνωση προϊστορικών κοινωνιών.

Η πόλη ήταν σπουδαία, όπως όλες οι πόλεις της Περραιβίας, αφού βρισκόταν ακριβώς απέναντι της εξόδου του μεγάλου στενού περάσματος από Πιερία προς Περραιβία (Καρακόλι Πέτρας – Αγ. Δημήτριος – Παλιοδέρβενο – Κάμπος Δολίχης)

Είναι πιθανό κατά το 200 π.Χ. οι Αιτωλοί, έπειτα από την κατάληψη και καταστροφή της Μάλλοιας και των Χυρετιών (Δομένικο), να εισήλθαν στο χώρο της Περραιβικής Τριπόλεως και να προκάλεσαν φοβερές καταστροφές στο πεδίο της Τριπόλεως και στον πληθυσμό των πόλεων. Είναι γνωστή η μανία των Αιτωλών κατά των Περραιβικών πόλεων, αφού οι πόλεις της Τριπόλεως βρίσκονταν έναντι των περασμάτων από Μακεδονία προς Θεσσαλία και οι κάτοικοι της Δολίχης και της Περραιβικής Τριπόλεως έκλιναν πάντοτε προς το μέρος των Μακεδόνων Βασιλέων.

Αγρίππας Κλαούϊος – Ταμίας, Αδαίος -Πατήρ ταμίου Ευδήμου, Αδέα -Απελευθέρα, Άδυμος -Ταμίας, Αλέξανδρος Τίτος Μαίκιος -Ταμίας, Αμύντας Φιλίππου -Βασιλεύς, Αντιγένης -Ταμίας, Αντιγένης -Απελέυθερος Ευδήμου, Απολλώνιος -Ήρως αποθανών, Αριστόβουλος -Πατήρ ταμίου, Αριστοτέλης -Πατήρ ταμίου, Αρτεμώ -Μήτηρ αποθαντόντος Απολλωνίου, Αρχέλοχος -Πατήρ Ελευθερωτού, Αφροδείτη -Απελευθέρα Διονυσίου, Δημόφιλος -Ήρως αποθανών, ανήρ Φίλας, Επίγονος Σωπάτρου -Ταμίας, Εύδημος Αδαίου -Ταμίας, Ζωσώ -Απελευθέρα αυτοβούλου, Θεόδωρος Παυσανίου -Ταμίας, Ισίων -Απελεύθερος, Λάρης -Ελευθερώτης Φιλίππας, Νέρβας -Αυτοκράτωρ, Νικόλαος Ευθηδήμου -Ταμίας, Πολυξένα Ευηθίδου -αποθανούσα, Φίλα -Αναθείσα είναι μερικά πρόσωπα της Δολίχης από την προσωπογραφία που παραθέτει στο βιβλίο του ο κ. Σπ. Μπούμπας “Το Περραιβικόν γένος και ο Όλυμπος”. (βλ. Μπούμπας, Σπ.)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Λιόλιος, Θ. 2010. Περραιβία. Κατερίνη: Όλυμπος.

Μπούμπας, Σπ. 2000. Το Περραιβικόν Γένος και ο Όλυμπος. Αθήνα: Ειδική Εκδοτική Α.Ε.Ε.Β.Ε.